1.
Cô gái biểu diễn xiếc trông gầy gò, mỏng manh như gió.Vậy mà đôi mắt lại to tròn, ướt long lanh, như có thể nhìn thấu lòng người.
Chỉ thoáng qua, tôi đã ngỡ như nhìn thấy cháu gái mình.
Buổi diễn vừa dứt, cô ấy ôm chiếc chậu men cũ kỹ đi một vòng xin tiền thưởng.Tới lượt tôi, trong chậu chỉ có vài tờ tiền nhàu nát và một lớp xu mỏng dưới đáy.
Tôi không kiềm được tay, run run rút khăn tay ra, nhét hết sạch số tiền mang theo vào đó.Chỉ giữ lại hai đồng xu để đi xe.
Thật ra, tôi không đi xe cũng được.Nhưng cháu trai tôi bị bệnh tim, đi bộ xa sẽ mệt lắm.
Vừa về tới nhà, con trai tôi đã cười tươi như hoa:“Tìm được một chỗ trọ rẻ lắm mẹ ạ. Cả tháng có tám mươi, mặc cả chút còn năm mươi cũng được.”
Tôi cứng người, lòng nghĩ tới năm mươi tám đồng ba hào vừa cho đi.
“Kiên à... còn mặc cả được nữa không con?”Tôi hỏi nó.
Kiên cởi chiếc áo khoác bạc màu ra.Bên trong là chiếc áo len bung chỉ, lủng chỗ này, thủng chỗ kia, vắt vẻo trên vai.
Nó ngơ ngác hỏi lại:“Mẹ, mình còn đúng số tiền đó mà?”
Thằng bé con nhanh mồm nhanh miệng chen vào:“Hôm nay bà cho hết tiền rồi, cho chị xiếc hết luôn!”
Nghe tới chữ “xiếc”, Kiên đứng sững lại.Một lúc lâu sau mới run giọng hỏi:“Có phải... là Đoàn Tử không mẹ?”
Tôi khẽ lắc đầu.
Cô gái đó môi dày.Còn Đoàn Tử nhà mình… từ nhỏ đã có đôi môi mỏng, mềm như cánh hoa lê vừa hé nở.
Chỉ là ánh mắt thôi…Nhưng y hệt như khi Đản rời khỏi nhà.Trong đôi mắt ấy là một màn sương mỏng, buốt lạnh đến thắt tim người.
Tôi khẽ nói:“Kiên à, con trách mẹ cũng được.”“Mẹ chỉ nghĩ… nếu cô gái đó kiếm được thêm chút tiền, có khi gánh xiếc sẽ đối xử với nó tử tế hơn.”
Kiên bật cười khổ.“Con trách mẹ gì chứ… không lẽ lại không trách chính mình sao?”
Vừa dứt lời, nó giơ tay tát mạnh vào mặt mình một cái.Chưa thấy đủ, nó lại tát tiếp, từng cái, từng cái dằn vặt.
Bé Đản hoảng sợ, co rút vào lòng tôi, hai tay bấu chặt lấy vạt áo.Trời dần sụp tối, bóng chiều nuốt trọn mái hiên chật chội.
Tôi lên tiếng, cắt đứt khoảng lặng đang đông cứng trong căn phòng:“Kiên à, mặc thêm áo vào con, đừng để lạnh.”
2.
Kiên lặng lẽ khoác áo, nói muốn ra ngoài đi dạo một lát.Tôi biết lòng nó đang rối như tơ vò, nên cũng không ngăn lại.
Hai năm trước, nó theo chân cha đi học nghề cơ khí.Toàn làm mấy việc nặng nhọc, dầu nhớt lấm lem cả người.Nhưng ai mà chê được, vì một khi đã bước chân vào nhà máy quốc doanh, là coi như cầm chắc cái "bát cơm sắt" trong tay rồi.
Cũng vào thời gian ấy, qua lời mai mối, nó cưới được vợ – con bé Tĩnh Ngọc.Cùng năm đó, đôi vợ chồng trẻ sinh được một cặp long phụng.Nhà cửa khi ấy vừa bận rộn vừa rộn ràng tiếng cười.Chân không chạm đất, mặt lúc nào cũng ánh lên niềm vui.
Chỉ tiếc, ngày yên lành chẳng kéo dài bao lâu.Nhà máy đột ngột thông báo cắt giảm nhân sự.Tên con tôi đứng đầu danh sách.
Ban đầu, chẳng ai xem chuyện đó ra gì.Cho tới khi những cụm từ như “mua lại thâm niên”, “vinh dự thôi việc” bắt đầu tràn lan trên khắp các con phố.
Con trai tôi cũng cầm tấm bìa cứng, hòa vào dòng người thất nghiệp, dấn thân đi tìm việc.Không kén chọn, miễn có tiền là làm.Tiền nhiều hay ít không quan trọng, chỉ cần có cái gì đó chảy vào tay là được.
Ngày qua ngày, dòng người tìm việc giống như một đàn chim di cư, chen chúc nhau giơ bảng đứng đầy vỉa hè.Ai nấy mặt mày trơ lì, hốc hác.Trong đầu chỉ còn một câu hỏi câm lặng:Không còn tiền nữa… thì sống thế nào đây?
Có người đẩy xe đi bán khoai nướng.Có kẻ lẻn vào nhà máy thép trộm đồ đem bán.Có những người đàn bà cởi bớt áo đi tìm khách.Và cũng có người, từ trên tầng cao của xưởng mà gieo mình xuống.
Phải đến lúc đó, chúng tôi mới thật sự nhận ra…Một bóng đen nặng nề đã phủ lên đầu những con người Đông Bắc, mang theo cái lạnh buốt đến tận xương tủy.Nó cầm lưỡi liềm, từng bước ép sát về phía chúng tôi.
Người nhảy lầu hôm ấy – ai cũng biết.Mọi người gọi anh là Vương Kính Cận.
Năm ngoái, anh ấy còn được công nhận là “kỹ thuật viên tiêu biểu”.Giám đốc từng nói, năm nay sẽ cân nhắc lên làm tổ trưởng.
Nhưng cuối cùng, tổ trưởng chẳng thấy đâu, việc làm cũng mất luôn.Vương Kính Cận uất ức, uống cạn nửa chai rượu trắng, miệng lèm bèm đòi "một lời giải thích".
Bảo vệ lạnh lùng nói:“Anh có nhảy xuống từ đây cũng vô ích, giám đốc sẽ chẳng thèm liếc mắt nhìn anh đâu.”
Vương Kính Cận không tin.
Câu cuối cùng anh nói trước khi gieo mình:“Ông nghĩ tôi không dám sao?”
Anh thật sự dám.Nhưng đúng như lời bảo vệ nói…Giám đốc vẫn không xuất hiện.
Mọi người bàn tán:“Vương Kính Cận quá nông nổi, lấy mạng ra mà đùa.”“Nhưng giám đốc cũng thật vô tình. Nếu lúc ấy chịu ló mặt ra, có khi anh ta đã không chết.”
Nói rồi, chẳng mấy chốc câu chuyện lại rẽ sang một đề tài khác, thiết thân hơn:“Gia đình Vương Kính Cận… nhận tiền bồi thường chưa?”
Cả đám đưa mắt nhìn nhau.Rồi cùng lắc đầu.
Phải rồi...Bồi thường thì bao giờ mới có?Nhà còn bao nhiêu cái miệng đang chờ ăn.Chẳng lẽ cứ thế này mà chết đói giữa thời buổi này sao?
Vì đến giờ phút này, cả nhà tôi—không còn ai có việc làm.
3.
Cách đây không lâu, ông nhà tôi còn lẩm bẩm than thở:
“Anh nói thật, mấy cái trò màu mè kia chẳng để làm gì. Muốn sống được thì vẫn phải có tay nghề tử tế.”“Anh giỏi sửa máy số một, cái nhà máy này không có máy móc thì làm ăn gì, mà đã có máy thì phải cần đến anh!”
Ông ấy nói chắc như đinh đóng cột, tay vẫn còn dính vệt dầu máy chưa kịp lau sạch.
Vậy mà chỉ vài hôm sau, máy móc ngừng chạy, nhà máy cũng tắt đèn.Tôi ký vào đơn đồng ý “mua lại thâm niên”, rồi nhẹ nhàng khuyên ông ấy:
“Thôi thì mình nhìn thoáng chút. Cùng lắm đi quét đường kiếm sống.”“Cuộc đời chưa đến mức tận, chỉ cần còn con cháu, mình ráng thêm chút nữa, chấp nhận thực tại rồi tính cách kiếm tiền thôi.”
Dạo trước, vừa mới đưa cháu đi khám, bác sĩ nói thằng bé bị tim bẩm sinh.Nếu có tiền bồi thường, ta có thể đưa cháu vào miền Nam chữa trị.
Bác sĩ bảo, khí hậu ấm áp sẽ tốt hơn cho trái tim yếu ớt ấy.
Ông ấy thở dài, rồi lặng lẽ gật đầu hai cái.
Tôi hiểu, trong lòng ông đang rất khó chịu.Một đời gắn bó, bao nhiêu năm đổ mồ hôi bên máy móc, chỉ một câu nói là tất cả sụp đổ.Nói mất là mất.
Huống chi… tuổi tụi tôi giờ cũng lớn rồi.Ngoài chuyện sửa máy ra, còn biết làm gì khác đâu?
Hai ông bà già này, có xin được việc hay không còn chưa chắc.Mà nếu thật sự không xin nổi, chẳng phải sẽ trở thành… hai kẻ vô dụng trong nhà sao?
Thành gánh nặng cho con cháu mất rồi.
Thôi…Nghĩ nữa cũng chẳng ích gì.Chuyện khác tính sau đi.Giờ chỉ có bệnh tình của thằng cháu là quan trọng nhất.
Nhưng mà…Tiền bồi thường, bao giờ mới được nhận đây?Đừng nói tới chữa bệnh, giờ đến cả nồi cơm trong nhà cũng chẳng còn thứ gì để nấu nữa rồi.
4.
Ông nhà tôi trằn trọc mãi, cuối cùng ra trước cửa lấy chai thuốc trừ sâu.Tôi giữ chặt ông, không để ông bước ra ngoài:
“Ông ơi, đừng dại dột. Kết cục của Vương Kính Cận ông còn chưa thấy sao? Làm thế chẳng ích gì cả!”
Ông gạt tay tôi, giọng đầy tức giận:“Bà thì biết cái gì! Tôi có thật sự định uống đâu?”“Vương Kính Cận là đồ ngu, tôi thì không ngu! Tôi từng theo giám đốc gây dựng cái nhà máy này, làm việc chăm chỉ từng ngày, chẳng sai sót điều gì. Giờ tôi ôm chai thuốc ra ngồi trước cổng, để thiên hạ nhìn xem tôi bị dồn đến mức nào!”
“Chuyện lương tâm, chuyện đạo lý – tiền đó, tôi đáng được nhận từng xu.”
Ông đập bàn chắc nịch, không chút do dự.Nhưng khi ánh mắt chạm vào hai đứa nhỏ, giọng ông dịu lại.
“Dù vì mấy đứa nhỏ, tôi cũng phải đi.”“Các con ở nhà chờ ông. Lúc ông về sẽ mua cho mấy đứa chút đồ ăn vặt.”
Tôi ôm chặt hai đứa nhỏ vào lòng, lo đến thắt ruột, vừa dặn vừa hét với theo:“Nếu hôm nay chưa đòi được thì mai mình đi tiếp! Mai chưa được thì mốt đi nữa!”“Cùng lắm thì lên thẳng ủy ban mà xin! Rồi cũng đòi được thôi! Nhớ cho kỹ, trước khi mặt trời lặn phải về nhà!”
Ông chỉ vẫy tay, chẳng quay đầu lại:“Bà nhớ đội mũ vào đấy, gió lạnh dễ trúng lắm.”
Rồi lặng lẽ ôm chai thuốc, cúi đầu bước đi.
Lòng tôi càng lúc càng thấp thỏm, chẳng yên nổi.Tôi dẫn hai đứa nhỏ đến tìm con dâu.
Con bé đang bán khoai nướng.
Chỉ cần nhìn sắc mặt là tôi biết – hôm nay nó chẳng kiếm được đồng nào.
“Phải đi theo xem ông ấy thế nào…”Tôi vừa quay đi được mấy bước, đã luống cuống quay trở lại.
“Này, tìm chỗ nào khuất gió mà ngồi, đừng để lạnh cóng người ra đấy.”
Con dâu tôi cụp mắt gật đầu.Lông mi đổ bóng mờ xanh dưới bọng mắt – y như những cọng lá khoai bị sương đêm làm úa tàn.
Thở dài…Phải nói thật lòng, nhà tôi nợ con bé ấy quá nhiều.
Từ ngày về làm dâu, nó chưa có lấy một ngày sung sướng.Tôi đưa tay lau khóe mắt, rồi quay người bước vội về phía nhà máy.
Chẳng hiểu sao, càng đi lòng tôi càng nặng.Chưa đến cổng, chân đã như đổ chì, không sao nhấc nổi.
Cho đến khi gương mặt quen thuộc của ông nhà tôi hiện ra trước mắt.Ông ấy nói nhỏ:
“Không thấy giám đốc đâu cả… Hôm nay về trước, mai quay lại.”
Lúc đó tôi mới thở phào, níu lấy tay ông, vội vàng nói:“Được rồi, về thôi. Về tìm Tĩnh Ngọc, hai đứa nhỏ vẫn còn ở chỗ nó.”
“Kiên đúng là chẳng ra gì. Bị nghỉ việc rồi thì không sống nữa à? Hôm nay tôi thấy Tĩnh Ngọc bán khoai nướng mà xót ruột không chịu nổi.”
Ông ấy khẽ thở dài:“Bà nó à, lòng tôi đau lắm.”
“Có đau cũng phải sống chứ.”
“Ừ thì sống. Bà cứ chăm lo cho mấy mẹ con tử tế, tôi sẽ đi dựng nhà cho cả nhà mình.”
Dựng nhà? Ở đâu mà dựng?
Chưa kịp hỏi, tay ông đã tuột khỏi bàn tay tôi.Đến khi bừng tỉnh, tôi mới nhận ra lòng bàn tay mình trống rỗng.
Trước mắt chỉ còn lại ánh mắt lo lắng của Tĩnh Ngọc và Kiên.
Tôi hỏi:“Cha tụi con đâu rồi?”
Lần theo ánh nhìn của hai đứa nhỏ, tôi quay đầu lại.Một tấm vải trắng phủ qua khuôn cửa.
Phải rồi… tôi nhớ ra rồi.
Tôi nghe ai đó kể lại, rằng ông nhà tôi mang theo chai thuốc trừ sâu. Ban đầu chỉ định mang theo để dọa, không hề có ý định uống.Nhưng lúc ấy, có người khác lại hét lên:
“Chết một không ai sợ, chết hai càng chẳng ai ngại. Phải chết một loạt xem bọn họ có sợ không!”“Chúng ta nằm hết trước cổng nhà máy, để xem nó còn dám mở cửa sản xuất!”“Chúng ta không có tiền, thì đừng hòng để chúng nó kiếm được đồng nào!”
Chuyện xảy ra cứ như mơ hồ trong sương giá…
19 người đàn ông.19 người trụ cột của 19 mái nhà.
Mỗi người một ngụm, rồi cùng nhau đổ xuống trước cổng nhà máy, nằm thẳng hàng, im lặng.Không còn ai dám mở lời.
Tôi run run nói:“Kiên à, trời lạnh lắm... con đưa cha về nằm giường đi. Cho ông ấy ấm lại một chút.”Rồi lại thì thào:“Chắc tới giờ ăn rồi. Mẹ dậy nấu chút gì nhé. Người lớn còn gắng nhịn được, nhưng mấy đứa nhỏ thì đói lắm rồi…”
Kiên bỗng giáng một cái bạt tai vào mặt mình.Ôm chặt lấy chân tôi, gục xuống mà khóc như đứa trẻ:
“Mẹ ơi… mẹ đánh con đi, mắng con đi…Tất cả là tại con không ra gì…”
Tôi run rẩy đưa tay lên, xoa nhẹ mái tóc con.Từng sợi lẫn màu tro bạc.
Nó còn trẻ thế này…Sao đã bạc đầu mất rồi?